Teamdag: samen kijken naar een veranderend landschap

Vroeger kon je hier kilometers ver kijken, van de ene kerktoren naar de andere. Sinds de jaren ’40 is het landschap veranderd. Het open veengebied groeide dicht, invasieve exoten rukten op en bijzondere habitattypen kwamen onder druk te staan. Ook het watersysteem veranderde: de invloed van voedselarme kwel nam af, de bodem verzuurde en de omstandigheden voor kenmerkende vegetatie werden steeds minder gunstig. Om het gebied complex te noemen, is een understatement. De perfecte locatie voor verdieping.

Het project? ’t Hol, een Natura 2000-gebied van ongeveer 230 hectare midden in de Oostelijke Vechtplassen. Een project waarin natuurherstel, waterkwaliteit en exotenbeheer samenkomen met bereikbaarheid, baggerdepots, waterhuishouding en de verwerking van ruim 210.000 kuub baggerspecie.

Werkvoorbereider Stefan de Vroe nam ons mee in de voorbereiding, toezichthouder Marcel Broersen in de uitvoering en ecoloog Martijn van der Meij liet vanaf het water zien hoe bepalend ecologie is voor de keuzes die we maken.

Toegankelijkheid: waar de voorbereiding begon

Stefan neemt ons mee in de grondige voorbereiding waarin de expertise van Tijhuis Ingenieurs duidelijk naar voren komt. Denk aan waterbodemonderzoek, ecologisch en archeologisch onderzoek, onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten, tekeningen, ontwerpen, vergunningen, risicoanalyses, bestekken en de aanbesteding.

De eerste, en misschien wel simpelste, vraag in de voorbereiding was:
Hoe komen we er überhaupt?

Het gebied is niet toegankelijk voor publiek en zelfs voor beheerders zijn veel plekken nauwelijks bereikbaar. Veengrond, smalle en ondiepe watergangen en kleine legakkers beperken de mogelijkheden. Met het ontwerp en de aanleg van een natuurvriendelijke toegangsweg ontstond een route naar het hart van het gebied. Oók voor de beheerders van Natuurmonumenten. Een oplossing voor de uitvoering wordt zo tegelijkertijd een investering in langdurig natuurbeheer.

Voor het herstel van het gebied zijn vooral de maatregelen in en rond het water bepalend. Stefan laat zien hoe verschillende ingrepen samen één aanpak vormen:

• Baggeren: voedselrijk slib verwijderen en watergangen weer op diepte brengen.
• Waterhuishouding: met dammen, duikers en nieuwe waterverbindingen de stroming aanpassen, zodat water langer in het gebied blijft en gerichter wordt geleid.
• Exotenbeheer: invasieve waterplanten beheersen om ruimte te geven aan kenmerkende vegetatie.
• Beijzeren: nutriënten binden om voedselarmere omstandigheden te creëren.

Samen vormen deze maatregelen een integrale aanpak die de omstandigheden voor herstel van het watersysteem en de natuur verbetert.

Uitvoerbaarheid: waar het plan zich bewijst

Marcel laat zien wat er gebeurt wanneer al die onderzoeken, tekeningen en voorwaarden daadwerkelijk uitgevoerd moeten worden.

Neem de baggerdepots. Het grootste deel van de baggerspecie wordt tijdelijk in het gebied opgeslagen om in te drogen. Dat klinkt overzichtelijk, maar locatie, draagkracht, bodemkwaliteit, vergunningen en mogelijkheden voor later transport bepalen samen of een depot daadwerkelijk haalbaar is. Sommige vooraf uitgewerkte oplossingen bleken buiten of vergunningstechnisch niet mogelijk. Zo liep een voorgenomen toepassing van baggerspecie vast op de geldende bodemregels.

Juist op zulke momenten zit een belangrijk deel van de expertise niet alleen in techniek of regelgeving, maar ook in de communicatie tussen alle betrokken partijen. Opdrachtgever, aannemer, bevoegd gezag en verschillende specialisten kijken ieder vanuit hun eigen verantwoordelijkheid naar dezelfde situatie. De vraag is dan niet alleen waarom iets níét kan, maar vooral: wat kan wél? Technisch uitvoerbaar, passend binnen de geldende kaders én verantwoord voor het gebied.

Dat maakt toezicht meer dan controleren of het werk volgens tekening en bestek wordt uitgevoerd. Het is ook signaleren, afstemmen, technische kennis vertalen naar de praktijk en samen tot een werkbare oplossing komen.

“Je kunt vooraf niet alles bepalen. Dat merk je pas in het werk. Iedere keer is er weer een verrassing.” —

Marcel Broersen

Een mooi voorbeeld zien we bij de weilanddepots. Voor de aanleg van de depotkades werd op nabijgelegen weilanden de voedselrijke teellaag afgegraven. Verschraling stond hier al als herstelmaatregel gepland, maar werd voor de aanleg van de kades eerder uitgevoerd dan gepland. Op de schrale ondergrond kwamen al snel verschillende planten terug. Een technische ingreep creëert zo ook kansen voor natuurontwikkeling.

Ook de depots zelf ontwikkelen zich sneller dan verwacht. Door de omstandigheden droogde de baggerspecie uitzonderlijk snel in. Een depot dat in maart nog werd gevuld, stond tijdens ons bezoek in augustus alweer volop in de vegetatie. De zaden kwamen simpelweg met de voedselrijke bagger mee.

We eindigen bij een berg ijzerchloride. Het ziet er vrij onopvallend uit maar heeft een belangrijke technische functie. De watergangen worden namelijk met enkele millimeters beijzerd. Het ijzer legt voedingsstoffen vast en draagt zo bij aan voedselarmere omstandigheden.

Ecologie: waar de natuur de maat bepaalt

Martijn neemt ons per boot mee waardoor we verder in waterrijke landschap kunnen komen. Nog niet zo lang geleden was zelfs dat nauwelijks mogelijk. Delen van de watergangen waren zo ondiep en dichtgegroeid dat je er zelfs met een boot nauwelijks doorheen kwam.

Martijn vertelt welke natuurwaarden bepalend zijn voor de keuzes die we maken. Sommige watergangen worden bewust niet gebaggerd, omdat daar bijzondere natuurwaarden aanwezig zijn. Technisch zou ingrijpen mogelijk zijn; ecologisch is niets doen de betere keuze. Want soms zit de beste keuze in niet ingrijpen.Op andere plekken is duidelijk zichtbaar waarom maatregelen nodig zijn. Ongelijkbladig vederkruid heeft delen van de oorspronkelijke watervegetatie verdrongen. Krabbenscheer, ooit kenmerkend voor het gebied, is op zulke plekken nauwelijks meer te vinden. En op het land grijpt de els snel zijn kans. Zonder intensief maaibeheer verbossen de legakkers en verdwijnt het open karakter van het landschap nog meer.

Het perspectief vanaf het water laat zien hoe de jonge elzen delen opnieuw proberen over te nemen. Tegelijkertijd zien we soorten die je als leek gemakkelijk voorbijvaart. Kleine roze bloemen blijken dopheide: bijzonder omdat ze hier op voedselarm veen groeien. Zulke details maken zichtbaar hoeveel natuurwaarde nog aanwezig is én waarom ecologische kennis rechtstreeks invloed heeft op waar en hoe werkzaamheden worden uitgevoerd.

Een belangrijke vervolgvraag is: hoe ontwikkelt het gebied zich na alle werkzaamheden? Een interessante stap die tijdens de dag ter sprake kwam, is monitoring met een drone. In een gebied dat zo slecht toegankelijk én ecologisch waardevol is, biedt monitoring vanuit de lucht kansen. Hiermee is de ontwikkeling van het landschap goed te volgen en kan er sneller en gericht worden beheerd. Een vraagstuk waarin ecologische kennis, geodata en nieuwe technieken elkaar versterken – en waarmee Tijhuis Ingenieurs zich onderscheidt.

Buiten komen expertises samen

Buiten werd zichtbaar hoe onderzoek doorwerkt in ontwerp, ecologie de uitvoering beïnvloedt en praktijkervaring weer terugkomt bij een volgend project. Precies daarom zoeken we samen de verdieping op. Want duurzaam werken zit niet in één maatregel of discipline, maar in het verbinden van expertises en samen zoeken naar wat op de lange termijn de meeste waarde toevoegt.